Archeocjaty - to grupa organizmów, które
jako pierwsze już w kambrze budowały struktury rafopodobne. Kształty
archeocjatów były różnorodne: miseczkowate, talerzowate, donicowate.
Obecnie zalicza się je do gąbek. Przypuszcza się, że podobnie jak
one przepompowywały wodę przez swoje ścianki wychwytując cząstki
organiczne i mikroorganizmy, którymi się odżywiały.
Amonity należą do jednych z najczęściej znajdowanych
skamieniałości. Ich nazwa wywodzi się od kształtu ich muszli, przypominającej
rogi na głowie egipskiego boga Amona. Aragonitowa muszla a. była
podzielona przegrodami na liczne komory, których część za życia zwierzęcia
była wypełniona mieszaniną gazów, a ostatnia z nich stanowiła część
mieszkalną zwierzęcia. Obecnie uważa się, że amonity nie były dobrymi
pływakami - raczej odbywały pionowe wędrówki w toni morskiej, a ich
głównym pożywieniem były małżoraczki, otwornice i bezłodygowe liliowce.
Amonity jako podgromada głowonogów pojawiły się w dewonie a wymarły bezpotomnie
z końcem kredy (tak jak dinozaury). Największy znaleziony w Polsce okaz
pochodzi z miejscowości Opoczka k. Annopola i mierzy 1 metr średnicy
muszli.
Jako skamieniałość
belemnita zachowuje się zwykle kalcytowy
fragment muszli barwy miodowej, kształtem przypominający pocisk -
stąd też nazwa od greckiego wyrazu belemnon - co znaczy pocisk, strzała.
Zwierzęta te należą do głowonogów, których dzisiaj żyjącymi przedstawicielami
są kalmary i mątwy. Belemnity były prawdopodobnie dobrze pływającymi
drapieżnikami. Swoje ofiary łapały przy użyciu 10 długich ramion
zaopatrzonych w ostre haczyki. Polowały zapewne na ryby i skorupiaki,
zaś same często stawały się ofiarą dużych morskich kręgowców (np.
ichtiozaurów). Prawdopodobnie belemnity posiadały gruczoł atramentowy
i w razie zagrożenia mogły ukryć się za swoistą zasłoną dymną. Belemnity
są znane już z okresu karbońskiego, przeżyły do końca kredy, najwięcej
ich skamieniałości spotyka się w skałach okresu jurajskiego i kredowego.
Denkowce - wymarła grupa koralowców paleozoicznych. Tworzyły
kuliste kolonie - budowały w swoim szkielecie charakterystyczne poziome
przegrody.
Dinozaury - grupa gadów żyjących od triasu do końca kredy.
Dzielą się na dwa główne rzędy: gadzio- i ptasiomiednicowe. Wykształciły
wiele różnorodnych form.
Drumliny - podłużne wzgórza, których powstanie związane
jest z działalnością lodowca. Zbudowane z piasków i żwirów pokrytych
płaszczem gliny powstawały w brzeżnej części przesuwającego się lądolodu.
Formy aberrantne - u części amonitów na drodze ewolucji
pojawiła się tendencja do prostowania zwojów muszli, lub wyginania
ich w różny sposób.
Formy bentoniczne - organizmy żyjące w osadach dennych i
na ich powierzchni.
Gąbki - to organizmy osiadłe, tzn. za życia mocowały
się do twardego podłoża. Od kambru do dziś gąbki przyjmują różne
kształty i rozmiary. Czasami przypominają rozgałęzione drzewo, innym
razem misę, maczugę, fragment rury lub lejek. Aż do XVIII wieku uważano
je za organizmy roślinne. Dopiero szczegółowe badania wykazały, że
zbudowane są z dwóch warstw oddzielnych komórek, a ich szkielet tworzą
najczęściej mikroskopijnej wielkości igły (wapienne lub krzemionkowe).
Gąbki odżywiają się drobnymi organizmami planktonicznymi, które odcedzają
z przepompowywanej przez ciało wody. Jako ciekawostkę można podać
fakt, że gąbka w ciągu doby może przez siebie "przepuścić" kilka
tysięcy litrów wody.
Goniatyty - grupa amonitów pojawiająca się
we wczesnym dewonie. Charakteryzowały się prostą (mało skomplikowaną)
linią lobową czyli linią łączącą brzegi poszczególnych przegród
z jakich zbudowana była muszla zwierzęcia.
Graptolity - to organizmy, które pojawiły się w środkowym
kambrze i przetrwały do początków dewonu. Jako skamieniałości zachowały
się w skałach ich szkieleciki przypominające miniaturowe piłki do
drewna. Nagromadzenia szkielecików na powierzchniach skał kojarzyły
się pierwszym paleontologom z nieznanym pismem i stąd nazwa gromady
od greckiego graptos - pisany, lithos - kamień.
Prawdopodobnie graptolity tworzyły kolonie, zbudowane z trzech rodzajów "rurek".
Małe rurki zamieszkiwały osobniki męskie a największe - osobniki żeńskie.
Średnie rurki były zajęte przez tzw. "stolon" - sznur miękkich tkanek,
od którego odpączkowują kolejne osobniki.
Jednotarczowce - prymitywna grupa mięczaków znana od
kambru. Jednotarczowce posiadają kształt "kubeczka" i przemieszczają
się poruszając na szerokiej nodze. Odżywiają się zdrapując materię
organiczną z podłoża przy użyciu tarki. Jednotarczowce są uważane
za przodków wszystkich grup mięczaków.
Jeżowce - to gromada należąca do typu szkarłupni. Pojawiły
się już w kambrze, a związane są obecnie z wodami o dużym zasoleniu.
Ich charakterystyczną cechą jest pancerz, którego pojedyncze płytki
są kryształami kalcytu. W stanie kopalnym często występują pancerze
lub pojedyncze izolowane kolce, które odpadają od jeżowca po jego
śmierci. Jeżowce można ogólnie podzielić na dwie grupy: j. regularne
o wyraźnej pięciopromiennej symetrii i j. nieregularne o symetrii
dwubocznej.
Jeżowce w poszukiwaniu pożywienia ryją w mułach morskich lub drążą
w twardych skałach. Część z nich jest drapieżnikami i mogą "dobrać się" do
ofiary drążąc otwór w jej muszli.
Kolce jeżowca służą mu do rozgrzebywania osadu, obrony lub czasem do "kroczenia" po
dnie morskim.
Kalamity - karbońskie rośliny
przypominające dzisiejsze skrzypy, osiągały jednak znacznie większe rozmiary
dorastając do kilku metrów.
Gałęzie rośliny znajdowały się w regularnych odcinkach wzdłuż segmentowanej
łodygi.
Kemy - to mające postać grzęd, wałów lub pagórków nagromadzenia
piasków, żwirów i mułów powstałe na skutek osadzania przez potoki
roztopowe w szczelinach topniejącego lodowca.
Klymenie - grupa wymarłych głowonogów, rozwijająca się
szczególnie dobrze w górnym dewonie. Różniły się od innych amonitów
położeniem syfonu (= kanału łączącego komory), który znajdował się
po wewnętrznej stronie zwojów.
Kokolity - jednokomórkowe glony wapienne.
Zbudowane są z okrągłych tarczek/płytek zgrupowanych w charakterystyczne
kuliste
formy. Po śmierci organizmu opadają one na dno mórz i oceanów tworząc
wapienne osady.
Konodonty - drobne ząbki (poniżej 1 mm wielkości) nie znanej
dokładnie grupy (jak się przypuszcza) kręgowców. W dużych ilościach
k. są znajdowane w osadach paleozoicznych.
Koralowce - gromada koralowce należy do typu parzydełkowców
- grupy organizmów, których charakterystycznymi cechami jest workowate
ciało podzielone komorami i otwór gębowy otoczony czułkami z komórkami
parzydełkowymi.
Polipy koralowcowe mogą egzystować pojedynczo lub tworzyć olbrzymie kolonie,
powstałe w wyniku pączkowania. Komórki parzydełkowe na czułkach służą
im do obezwładniania ofiary jak i do obrony przed drapieżnikami. Wewnątrz
polipa znajduje się jama chłonąco-trawiąca - czyli przestrzeń w której
odbywa się trawienie i wchłanianie pokarmu. Koralowce w jej obrębie wytwarzają
charakterystyczne przegrody, które zwiększają jej przestrzeń trawienną.
Ilość przegród (=septów) stała się podstawą do podziału koralowców na
cztero- i sześciopromienne. Dla paleozoiku charakterystyczne są koralowce
czteropromienne a od mezozoiku do dziś dominują koralowce sześciopromienne
(Scleractinia). Przypuszcza się, że koralowce pojawiły się już w prekambrze.
Kordaity - grupa późnokarbońskich roślin nasiennych. Były
to wielkie drzewa osiągające do 30 metrów wysokości. Ponieważ uniezależniły
się od środowiska wilgotnego, tworzone przez nie lasy porastały olbrzymie
suche obszary.
Lepidodendron - przedstawiciel roślin zarodnikowych, rósł
na obszarach bagiennych. Charakterystyczną cechą pnia tej rośliny
był romboidalny wzór poduszek liściowych, czyli miejsc przyczepu
liści. Niektóre gatunki dorastały do 30 metrów wysokości i osiągały
u podstawy pnia metr średnicy.
Liliowce (=krynoidy) - gromada zwierząt występujących
od kambru do dziś. Organizmy te swoim kształtem przypominają kwiaty,
stąd też ich nazwa od greckiego
krinon - lilia. W ich budowie
wyróżnia się kielich, łodygę i ramiona. Otwór gębowy zwierzęcia znajduje
się pośrodku kielicha zabudowanego z kilku rzędów kalcytowych płytek.
Wokół kielicha znajduje się pięć długich ramion, które mogą się wielokrotnie
rozgałęziać tworząc olbrzymie korony. Na końcach ramion znajdują
się tzw. "nóżki ambulakralne", które służą zwierzęciu do wychwytywania
z toni morskiej pożywienia - organizmów planktonowych lub ich martwych
szczątków. Łodyga służy liliowcom do przytwierdzenia się do podłoża.
Zbudowana jest ona z okrągłych lub wielokątnych płytek ułożonych
jedna za drugą.
Jako skamieniałości rzadko zachowują się całe liliowce, gdyż po ich
śmierci ciało rozpada się na pojedyncze płytki. W paleozoiku i triasie
liliowce
tworzyły całe podwodne "łąki" a z ich pokruszonych szkieletów powstały
wapienie nazywane krynoidowymi.
Łodziki/łodzikowce - łodzikowce to podgromada głowonogów
znana od kambru. Dzisiaj żyjącym ich przedstawicielem jest łodzik
Nautilus i na podstawie prowadzonych nad nim badań naukowcy próbują
określić tryb życia łodzików kopalnych.
Licznie występujące w paleozoiku łodzikowce miały muszle różnych kształtów,
zwinięte jak u współczesnego Nautilusa, zwinięte ślimakowato, wygięte
w kształcie rogu jak i zupełnie wyprostowane. Łodzikowce mezozoiczne
posiadały już muszle płaskospiralnie skręcone.
Współczesny łodzik jest zwierzęciem pływającym głównie na głębokościach
pomiędzy 150 do 300 metrów. Odżywia się padliną ryb i skorupiaków lub
sam na nie poluje. Porusza się na zasadzie odrzutu, tzn., że wciąga do
jamy płaszczowej wodę, a potem gwałtownie ją wypuszcza. Muszla łodzika
spełnia kilka funkcji: mieszkalną i ochroną, a jej część wypełniona mieszaniną
gazów stanowi aparat hydrostatyczny umożliwiający mu zanurzanie i wynurzanie
się.
Moreny - nagromadzenie materiału skalnego
przyniesionego przez lodowiec. Luźny materiał, niesiony na powierzchni
lodowca bądź
w szczelinach, wewnątrz samego lodu, transportowany jest przez potoki
płynące pod lodowcem. Gruz i bloki osypujące się na lodowiec układają
się po jego stopieniu wzdłuż brzegów doliny tworząc morenę boczną.
Nagromadzenie glin i głazów w spodzie lodowca daje początek morenie
dennej.
Morena czołowa tworzy się u czoła lodowca.
Ozy - piaszczysty podłużny wał o długości sięgającej
niekiedy kilkudziesięciu kilometrów, powstały wskutek nagromadzenia
piasku przez strumienie płynące pod lodowcem.
Ostrakodermy - grupa wymarłych organizmów ( znana od kambru
do dewonu) różniących się od współczesnych ryb brakiem szczęk i szkieletem
chrzęstnym, a nie kostnym.
Plakodermy - ryby pancerne - masywnie opancerzone ryby szczękowe
znane głównie ze słodkowodnych środowisk późnego syluru i wczesnego
dewonu.
Ramienionogi (= brachiopody) - grupa zwierząt występująca
od kambru do dziś )- rodzaj Lingula w zasadzie nie zmienił się od
kambru). Ciało ramienionogów, podobnie jak małżów okryte jest dwuskorupkową
muszlą. Większa skorupka to brzuszna, mniejsza - to grzbietowa. Przez
otwór w skorupce brzusznej wystaje mięsista nóżka, którą zwierzę
mocuje się do podłoża.
Najbardziej charakterystyczną cechą brachiopodów jest obecność narządu
zwanego lofoforem. Ma on postać długich orzęsionych ramion, które służą
zwierzęciu zarówno do oddychania jak i jako narząd filtracyjny, niezbędny
do odżywiania.
Niektóre z ramienionogów mogły "pływać" z miejsca na miejsce poprzez
gwałtowne otwieranie i zamykanie skorupek. Część brachiopodów wytwarzała
długie kolce wystające ze skorupek, którymi zakotwiczały się w osadzie
by nie zostać porwane przez prądy morskie.
Sigilaria - roślina drzewiasta z grupy widłakowatych.
Poduszki liściowe tego rodzaju są umieszczone w równych pionowych
kolumnach. Pnie Sigillarii są jednym ze składników karbońskich węgli.
Skamieniałości to szczątki zwierząt i roślin lub ślady
ich działalności zachowane w skałach. Skamieniałością może być zarówno
wielki szkielet dinozaura jak i malutki organizm widoczny pod mikroskopem.
Większość skamieniałości to twarde części dawnych zwierząt i roślin,
takie jak skorupy, kości, zęby czy drewno. Pierwotne substancje tworzące
te części mogą być zachowane w nie zmienionym składzie lub też zastąpione
przez rozmaite minerały. Jaja, odciski stóp, łap, odnóży i nory zwierząt
też mogą ulec fosylizacji (skamienieniu). Nauka o skamieniałościach
zwana paleontologią, uczy nas, że życie na Ziemi rozpoczęło się przynajmniej
3.800.000.000 lat temu.
Skamieniałości przewodnie - charakterystyczne skamieniałości
wykorzystywane do datowania skał. S.p. musi spełniać wszystkie
lub jeden z warunków:
- Jest formą łatwą do znalezienia;
- Jest formą łatwo rozpoznawalną;
- Jest formą o szerokim rozprzestrzenieniu geograficznym;
- Występuje w wielu typach skał osadowych, przez co jest formą
znajdowaną w wielu miejscach.
Starorak -
Eurypterus - charakterystyczną cechą
tego morskiego drapieżnika były liczne odnóża i ogon zakończone
kolcami.
Całe ciało okryte było grubym pancerzem. Przypuszcza się, że niektóre
gatunki mogły osiągać 3 metry długości i były największymi bezkręgowcami
w historii Ziemi.
Stromatoporoidy - grupa gąbek wytwarzających masywne,
kalcytowe szkielety. W paleozoiku stromatoporoidy występowały bardzo
licznie stając się jednymi z budowniczych raf.
Sylurowie - przy podboju dzisiejszej Walii, Rzymianie napotkali
śmiały i zacięty opór ze strony celtyckiego plemienia Sylurów pod
wodzą Karadoka. Na cześć tych pierwotnych mieszkańców Walii, Murchison
nazwał kolejny okres paleozoiku systemem sylurskim.
Terapsydy - grupa ssakokształtnych gadów, która pojawiła
się w permie. Przypuszczalnie, podobnie jak ssaki, były zwierzętami
stałocieplnymi. Występowały wśród nich zarówno formy drapieżne jak
i roślinożerne.
Trójdzielność litofacjalna -
Trylobity stanowią wymarłą grupę stawonogów, która istniała
przez cały paleozoik, dostarczając paleontologom licznych skamieniałości.
W budowie pancerza trylobity wykazują charakterystyczną trójdzielność.
Wzdłuż pancerza można wyróżnić mocniej wypukłą część osiową i dwa
płaty boczne. W kierunku poprzecznym natomiast wydziela się
tarczę głowową, tułów i tarczę ogonową. Z tą trójdzielnością związana
jest nazwa trylobitów, pochodzi z greckich treis - trzy i lobos -
płat.
Trylobity opanowały większość morskich środowisk. Żyły na powierzchni
dna lub ryły tuż pod jego powierzchnią, część z nich wykształciła długie
kolce, dzięki którym były unoszone w toni morskiej.
Trylobity planktoniczne -