Dzieje Ziemi - Słownik pojęć

Archeocjaty - to grupa organizmów, które jako pierwsze już w kambrze budowały struktury rafopodobne. Kształty archeocjatów były różnorodne: miseczkowate, talerzowate, donicowate. Obecnie zalicza się je do gąbek. Przypuszcza się, że podobnie jak one przepompowywały wodę przez swoje ścianki wychwytując cząstki organiczne i mikroorganizmy, którymi się odżywiały.

Amonity należą do jednych z najczęściej znajdowanych skamieniałości. Ich nazwa wywodzi się od kształtu ich muszli, przypominającej rogi na głowie egipskiego boga Amona. Aragonitowa muszla a. była podzielona przegrodami na liczne komory, których część za życia zwierzęcia była wypełniona mieszaniną gazów, a ostatnia z nich stanowiła część mieszkalną zwierzęcia. Obecnie uważa się, że amonity nie były dobrymi pływakami - raczej odbywały pionowe wędrówki w toni morskiej, a ich głównym pożywieniem były małżoraczki, otwornice i bezłodygowe liliowce.
Amonity jako podgromada głowonogów pojawiły się w dewonie a wymarły bezpotomnie z końcem kredy (tak jak dinozaury). Największy znaleziony w Polsce okaz pochodzi z miejscowości Opoczka k. Annopola i mierzy 1 metr średnicy muszli.

Jako skamieniałość belemnita zachowuje się zwykle kalcytowy fragment muszli barwy miodowej, kształtem przypominający pocisk - stąd też nazwa od greckiego wyrazu belemnon - co znaczy pocisk, strzała. Zwierzęta te należą do głowonogów, których dzisiaj żyjącymi przedstawicielami są kalmary i mątwy. Belemnity były prawdopodobnie dobrze pływającymi drapieżnikami. Swoje ofiary łapały przy użyciu 10 długich ramion zaopatrzonych w ostre haczyki. Polowały zapewne na ryby i skorupiaki, zaś same często stawały się ofiarą dużych morskich kręgowców (np. ichtiozaurów). Prawdopodobnie belemnity posiadały gruczoł atramentowy i w razie zagrożenia mogły ukryć się za swoistą zasłoną dymną. Belemnity są znane już z okresu karbońskiego, przeżyły do końca kredy, najwięcej ich skamieniałości spotyka się w skałach okresu jurajskiego i kredowego.

Denkowce - wymarła grupa koralowców paleozoicznych. Tworzyły kuliste kolonie - budowały w swoim szkielecie charakterystyczne poziome przegrody.

Dinozaury - grupa gadów żyjących od triasu do końca kredy. Dzielą się na dwa główne rzędy: gadzio- i ptasiomiednicowe. Wykształciły wiele różnorodnych form.

Drumliny - podłużne wzgórza, których powstanie związane jest z działalnością lodowca. Zbudowane z piasków i żwirów pokrytych płaszczem gliny powstawały w brzeżnej części przesuwającego się lądolodu.

Formy aberrantne - u części amonitów na drodze ewolucji pojawiła się tendencja do prostowania zwojów muszli, lub wyginania ich w różny sposób.

Formy bentoniczne - organizmy żyjące w osadach dennych i na ich powierzchni.

Gąbki - to organizmy osiadłe, tzn. za życia mocowały się do twardego podłoża. Od kambru do dziś gąbki przyjmują różne kształty i rozmiary. Czasami przypominają rozgałęzione drzewo, innym razem misę, maczugę, fragment rury lub lejek. Aż do XVIII wieku uważano je za organizmy roślinne. Dopiero szczegółowe badania wykazały, że zbudowane są z dwóch warstw oddzielnych komórek, a ich szkielet tworzą najczęściej mikroskopijnej wielkości igły (wapienne lub krzemionkowe). Gąbki odżywiają się drobnymi organizmami planktonicznymi, które odcedzają z przepompowywanej przez ciało wody. Jako ciekawostkę można podać fakt, że gąbka w ciągu doby może przez siebie "przepuścić" kilka tysięcy litrów wody.

Goniatyty - grupa amonitów pojawiająca się we wczesnym dewonie. Charakteryzowały się prostą (mało skomplikowaną) linią lobową czyli linią łączącą brzegi poszczególnych przegród z jakich zbudowana była muszla zwierzęcia.

Graptolity - to organizmy, które pojawiły się w środkowym kambrze i przetrwały do początków dewonu. Jako skamieniałości zachowały się w skałach ich szkieleciki przypominające miniaturowe piłki do drewna. Nagromadzenia szkielecików na powierzchniach skał kojarzyły się pierwszym paleontologom z nieznanym pismem i stąd nazwa gromady od greckiego graptos - pisany, lithos - kamień.
Prawdopodobnie graptolity tworzyły kolonie, zbudowane z trzech rodzajów "rurek". Małe rurki zamieszkiwały osobniki męskie a największe - osobniki żeńskie. Średnie rurki były zajęte przez tzw. "stolon" - sznur miękkich tkanek, od którego odpączkowują kolejne osobniki.

Jednotarczowce - prymitywna grupa mięczaków znana od kambru. Jednotarczowce posiadają kształt "kubeczka" i przemieszczają się poruszając na szerokiej nodze. Odżywiają się zdrapując materię organiczną z podłoża przy użyciu tarki. Jednotarczowce są uważane za przodków wszystkich grup mięczaków.

Jeżowce - to gromada należąca do typu szkarłupni. Pojawiły się już w kambrze, a związane są obecnie z wodami o dużym zasoleniu. Ich charakterystyczną cechą jest pancerz, którego pojedyncze płytki są kryształami kalcytu. W stanie kopalnym często występują pancerze lub pojedyncze izolowane kolce, które odpadają od jeżowca po jego śmierci. Jeżowce można ogólnie podzielić na dwie grupy: j. regularne o wyraźnej pięciopromiennej symetrii i j. nieregularne o symetrii dwubocznej.
Jeżowce w poszukiwaniu pożywienia ryją w mułach morskich lub drążą w twardych skałach. Część z nich jest drapieżnikami i mogą "dobrać się" do ofiary drążąc otwór w jej muszli.
Kolce jeżowca służą mu do rozgrzebywania osadu, obrony lub czasem do "kroczenia" po dnie morskim.

Kalamity - karbońskie rośliny przypominające dzisiejsze skrzypy, osiągały jednak znacznie większe rozmiary dorastając do kilku metrów. Gałęzie rośliny znajdowały się w regularnych odcinkach wzdłuż segmentowanej łodygi.

Kemy - to mające postać grzęd, wałów lub pagórków nagromadzenia piasków, żwirów i mułów powstałe na skutek osadzania przez potoki roztopowe w szczelinach topniejącego lodowca.

Klymenie - grupa wymarłych głowonogów, rozwijająca się szczególnie dobrze w górnym dewonie. Różniły się od innych amonitów położeniem syfonu (= kanału łączącego komory), który znajdował się po wewnętrznej stronie zwojów.

Kokolity - jednokomórkowe glony wapienne. Zbudowane są z okrągłych tarczek/płytek zgrupowanych w charakterystyczne kuliste formy. Po śmierci organizmu opadają one na dno mórz i oceanów tworząc wapienne osady.

Konodonty - drobne ząbki (poniżej 1 mm wielkości) nie znanej dokładnie grupy (jak się przypuszcza) kręgowców. W dużych ilościach k. są znajdowane w osadach paleozoicznych.

Koralowce - gromada koralowce należy do typu parzydełkowców - grupy organizmów, których charakterystycznymi cechami jest workowate ciało podzielone komorami i otwór gębowy otoczony czułkami z komórkami parzydełkowymi.
Polipy koralowcowe mogą egzystować pojedynczo lub tworzyć olbrzymie kolonie, powstałe w wyniku pączkowania. Komórki parzydełkowe na czułkach służą im do obezwładniania ofiary jak i do obrony przed drapieżnikami. Wewnątrz polipa znajduje się jama chłonąco-trawiąca - czyli przestrzeń w której odbywa się trawienie i wchłanianie pokarmu. Koralowce w jej obrębie wytwarzają charakterystyczne przegrody, które zwiększają jej przestrzeń trawienną. Ilość przegród (=septów) stała się podstawą do podziału koralowców na cztero- i sześciopromienne. Dla paleozoiku charakterystyczne są koralowce czteropromienne a od mezozoiku do dziś dominują koralowce sześciopromienne (Scleractinia). Przypuszcza się, że koralowce pojawiły się już w prekambrze.

Kordaity - grupa późnokarbońskich roślin nasiennych. Były to wielkie drzewa osiągające do 30 metrów wysokości. Ponieważ uniezależniły się od środowiska wilgotnego, tworzone przez nie lasy porastały olbrzymie suche obszary.

Lepidodendron - przedstawiciel roślin zarodnikowych, rósł na obszarach bagiennych. Charakterystyczną cechą pnia tej rośliny był romboidalny wzór poduszek liściowych, czyli miejsc przyczepu liści. Niektóre gatunki dorastały do 30 metrów wysokości i osiągały u podstawy pnia metr średnicy.

Liliowce (=krynoidy) - gromada zwierząt występujących od kambru do dziś. Organizmy te swoim kształtem przypominają kwiaty, stąd też ich nazwa od greckiego krinon - lilia. W ich budowie wyróżnia się kielich, łodygę i ramiona. Otwór gębowy zwierzęcia znajduje się pośrodku kielicha zabudowanego z kilku rzędów kalcytowych płytek. Wokół kielicha znajduje się pięć długich ramion, które mogą się wielokrotnie rozgałęziać tworząc olbrzymie korony. Na końcach ramion znajdują się tzw. "nóżki ambulakralne", które służą zwierzęciu do wychwytywania z toni morskiej pożywienia - organizmów planktonowych lub ich martwych szczątków. Łodyga służy liliowcom do przytwierdzenia się do podłoża. Zbudowana jest ona z okrągłych lub wielokątnych płytek ułożonych jedna za drugą.
Jako skamieniałości rzadko zachowują się całe liliowce, gdyż po ich śmierci ciało rozpada się na pojedyncze płytki. W paleozoiku i triasie liliowce tworzyły całe podwodne "łąki" a z ich pokruszonych szkieletów powstały wapienie nazywane krynoidowymi.

Łodziki/łodzikowce - łodzikowce to podgromada głowonogów znana od kambru. Dzisiaj żyjącym ich przedstawicielem jest łodzik Nautilus i na podstawie prowadzonych nad nim badań naukowcy próbują określić tryb życia łodzików kopalnych.
Licznie występujące w paleozoiku łodzikowce miały muszle różnych kształtów, zwinięte jak u współczesnego Nautilusa, zwinięte ślimakowato, wygięte w kształcie rogu jak i zupełnie wyprostowane. Łodzikowce mezozoiczne posiadały już muszle płaskospiralnie skręcone.
Współczesny łodzik jest zwierzęciem pływającym głównie na głębokościach pomiędzy 150 do 300 metrów. Odżywia się padliną ryb i skorupiaków lub sam na nie poluje. Porusza się na zasadzie odrzutu, tzn., że wciąga do jamy płaszczowej wodę, a potem gwałtownie ją wypuszcza. Muszla łodzika spełnia kilka funkcji: mieszkalną i ochroną, a jej część wypełniona mieszaniną gazów stanowi aparat hydrostatyczny umożliwiający mu zanurzanie i wynurzanie się.

Moreny - nagromadzenie materiału skalnego przyniesionego przez lodowiec. Luźny materiał, niesiony na powierzchni lodowca bądź w szczelinach, wewnątrz samego lodu, transportowany jest przez potoki płynące pod lodowcem. Gruz i bloki osypujące się na lodowiec układają się po jego stopieniu wzdłuż brzegów doliny tworząc morenę boczną. Nagromadzenie glin i głazów w spodzie lodowca daje początek morenie dennej. Morena czołowa tworzy się u czoła lodowca.

Ozy - piaszczysty podłużny wał o długości sięgającej niekiedy kilkudziesięciu kilometrów, powstały wskutek nagromadzenia piasku przez strumienie płynące pod lodowcem.

Ostrakodermy - grupa wymarłych organizmów ( znana od kambru do dewonu) różniących się od współczesnych ryb brakiem szczęk i szkieletem chrzęstnym, a nie kostnym.

Plakodermy - ryby pancerne - masywnie opancerzone ryby szczękowe znane głównie ze słodkowodnych środowisk późnego syluru i wczesnego dewonu.

Ramienionogi (= brachiopody) - grupa zwierząt występująca od kambru do dziś )- rodzaj Lingula w zasadzie nie zmienił się od kambru). Ciało ramienionogów, podobnie jak małżów okryte jest dwuskorupkową muszlą. Większa skorupka to brzuszna, mniejsza - to grzbietowa. Przez otwór w skorupce brzusznej wystaje mięsista nóżka, którą zwierzę mocuje się do podłoża.
Najbardziej charakterystyczną cechą brachiopodów jest obecność narządu zwanego lofoforem. Ma on postać długich orzęsionych ramion, które służą zwierzęciu zarówno do oddychania jak i jako narząd filtracyjny, niezbędny do odżywiania.
Niektóre z ramienionogów mogły "pływać" z miejsca na miejsce poprzez gwałtowne otwieranie i zamykanie skorupek. Część brachiopodów wytwarzała długie kolce wystające ze skorupek, którymi zakotwiczały się w osadzie by nie zostać porwane przez prądy morskie.

Sigilaria - roślina drzewiasta z grupy widłakowatych. Poduszki liściowe tego rodzaju są umieszczone w równych pionowych kolumnach. Pnie Sigillarii są jednym ze składników karbońskich węgli.

Skamieniałości to szczątki zwierząt i roślin lub ślady ich działalności zachowane w skałach. Skamieniałością może być zarówno wielki szkielet dinozaura jak i malutki organizm widoczny pod mikroskopem. Większość skamieniałości to twarde części dawnych zwierząt i roślin, takie jak skorupy, kości, zęby czy drewno. Pierwotne substancje tworzące te części mogą być zachowane w nie zmienionym składzie lub też zastąpione przez rozmaite minerały. Jaja, odciski stóp, łap, odnóży i nory zwierząt też mogą ulec fosylizacji (skamienieniu). Nauka o skamieniałościach zwana paleontologią, uczy nas, że życie na Ziemi rozpoczęło się przynajmniej 3.800.000.000 lat temu.

Skamieniałości przewodnie - charakterystyczne skamieniałości wykorzystywane do datowania skał. S.p. musi spełniać wszystkie lub jeden z warunków:
- Jest formą łatwą do znalezienia;
- Jest formą łatwo rozpoznawalną;
- Jest formą o szerokim rozprzestrzenieniu geograficznym;
- Występuje w wielu typach skał osadowych, przez co jest formą znajdowaną w wielu miejscach.

Starorak - Eurypterus - charakterystyczną cechą tego morskiego drapieżnika były liczne odnóża i ogon zakończone kolcami. Całe ciało okryte było grubym pancerzem. Przypuszcza się, że niektóre gatunki mogły osiągać 3 metry długości i były największymi bezkręgowcami w historii Ziemi.

Stromatoporoidy - grupa gąbek wytwarzających masywne, kalcytowe szkielety. W paleozoiku stromatoporoidy występowały bardzo licznie stając się jednymi z budowniczych raf.

Sylurowie - przy podboju dzisiejszej Walii, Rzymianie napotkali śmiały i zacięty opór ze strony celtyckiego plemienia Sylurów pod wodzą Karadoka. Na cześć tych pierwotnych mieszkańców Walii, Murchison nazwał kolejny okres paleozoiku systemem sylurskim.

Terapsydy - grupa ssakokształtnych gadów, która pojawiła się w permie. Przypuszczalnie, podobnie jak ssaki, były zwierzętami stałocieplnymi. Występowały wśród nich zarówno formy drapieżne jak i roślinożerne.

Trójdzielność litofacjalna -

Trylobity stanowią wymarłą grupę stawonogów, która istniała przez cały paleozoik, dostarczając paleontologom licznych skamieniałości. W budowie pancerza trylobity wykazują charakterystyczną trójdzielność. Wzdłuż pancerza można wyróżnić mocniej wypukłą część osiową i dwa płaty boczne. W kierunku poprzecznym natomiast wydziela się tarczę głowową, tułów i tarczę ogonową. Z tą trójdzielnością związana jest nazwa trylobitów, pochodzi z greckich treis - trzy i lobos - płat.
Trylobity opanowały większość morskich środowisk. Żyły na powierzchni dna lub ryły tuż pod jego powierzchnią, część z nich wykształciła długie kolce, dzięki którym były unoszone w toni morskiej.

Trylobity planktoniczne -
 
 
Dinozaury Park Jurajski
 
 
Bałtowski Park Jurajski jest objęty patronatem Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie