|
 |
Skamieniałości
|
|
 |
Co to jest skamieniałość?
Skamieniałości to szczątki zwierząt i roślin lub ślady ich działalności
zachowane w skałach. Skamieniałością może być zarówno wielki
szkielet dinozaura jak i malutki organizm widoczny pod mikroskopem.
Większość
skamieniałości to twarde części dawnych zwierząt i roślin, takie
jak skorupy, kości, zęby czy drewno. Pierwotne substancje tworzące
te części mogą być zachowane w nie zmienionym składzie lub też
zastąpione przez rozmaite minerały. Jaja, odciski stóp, łap,
odnóży i nory zwierząt też mogą ulec fosylizacji (skamienieniu).
Nauka
o skamieniałościach zwana paleontologią, uczy nas, że życie na
Ziemi rozpoczęło się przynajmniej 3 800 000 000 lat temu.
Jak tworzą się skamieniałości?
Proces przechodzenia żywego organizmu w skamieniałość, zwany
fosylizacją, może trwać miliony lat. Zaraz po śmierci organizmu
zaczyna się jego rozkład. Muszle, kości i zęby zwierząt albo
drewno roślin są bardziej trwałe niż części miękkie, lecz często
są roznoszone przez zwierzęta, wiatr lub płynącą wodę. Warunkiem
utworzenia skamieniałości jest szybkie zagrzebanie szczątków,
zanim nie zostaną całkowicie zniszczone. Najczęściej ma to miejsce
w osadach przynoszonych przez wodę. Niektóre skamieniałości po
pewnym czasie rozpuszczają się, inne zmieniają chemicznie lub
są deformowane przez wysoką temperaturę i ciśnienie; niewiele
ma szansę przetrwać.
Jakość zapisu paleontologicznego.
Mimo tego, iż większość skał osadowych zawiera liczne skamieniałości
zwierzęce i roślinne, wiadomo, że nigdy nie poznamy pełnego składu
gatunkowego z minionych epok geologicznych. Organizmy rzadkie
i nie posiadające twardego szkieletu mają nikłe szanse na zachowanie
się w stanie kopalnym. Twardy szkielet też nie gwarantuje przetrwania
do czasów współczesnych. Zaraz po śmierci organizmu może dojść
do rozdrobnienia szkieletu przez padlinożerców. Może on ulec
zniszczeniu i rozwleczeniu w transporcie, jeszcze przed przykryciem
osadem. Nawet po pogrzebaniu w osadzie na szkielet "czyhają" procesy
geologiczne: diageneza, metamorfizm, wietrzenie. Część skał zawierających
skamieniałości może zostać głęboko pogrzebana i nigdy nie ujrzeć
światła dziennego. Specyfika powstawania skamieniałości, a głównie
konieczność szybkiego przykrycia osadem, powoduje, iż w osadach
morskich prawdopodobieństwo znalezienia organizmu morskiego jest
znacznie większe, niż zwierząt lub roślin w osadach lądowych.
Części twarde.
W stanie kopalnym najłatwiej zachowują się części twarde organizmów,
są to najczęściej zęby i kości kręgowców oraz szkielety większości
bezkręgowców. Niektóre bezkręgowce posiadają szkielet wewnętrzny,
otoczony z zewnątrz miękką tkanką. Mają go np. pokrewne rozgwiazdom
liliowce. Inne bezkręgowce mają zewnętrzny pancerz ochronny.
Najpopularniejsze z nich to małże i ślimaki, które chowają swoje
ciała wewnątrz szkieletów, zwanych popularnie muszlami.
Części miękkie zwierząt.
Warunkiem zachowania się części miękkich zwierząt jest brak tlenu.
Organizmy zaraz po śmierci muszą zostać pokryte bardzo drobnoziarnistym
osadem, o małej przepuszczalności. Obecność w osadzie oleistej
substancji organicznej zwiększa jeszcze potencjał fosylizacyjny.
Powstałe beztlenowe warunki powodują zatrzymanie procesów gnilnych
i rozkładu tkanek organicznych.
Ośródki i odciski.
Przesączająca się przez skały lub osady woda rozpuszcza czasem
skamieniałe szkielety, pozostawiając w skale pustkę. Może ona
zostać wypełniona osadem, co prowadzi do powstania odlewu. Inną
formą skamieniałości są tzw. ośródki - mające postać odlewu przestrzeni
zamkniętej między twardymi częściami organizmów (np. wnętrze
muszli), powstają w wyniku wypełnienia pustej przestrzeni osadem.
|
|
|
Kiedy na powierzchni skały znajdziemy
odbicie zewnętrznej powierzchni twardej części organizmu (np. muszli,
pancerza) - mówimy o odcisku.
Tropy, nory oraz inne ślady działalności
życiowej organizmów są określane mianem skamieniałości śladowych.
Stanowiąc bezpośredni
rezultat aktywności wymarłych zwierząt, skamieniałości śladowe
mogą być źródłem wielu istotnych informacji o ich zachowaniu, pomimo,
iż twórcę określonej skamieniałości śladowej nie zawsze udaje się
zidentyfikować.
Rośliny lądowe nie posiadają z reguły zmineralizowanych
struktur szkieletowych, ale celulozowe ścianki ich komórek są
tak twarde, iż drewno, a nawet liście zachowują się znacznie
częściej
w stanie kopalnym niż części miękkie zwierząt. Fosylizacja tkanek
roślinnych polega najczęściej na wypełnieniu komórek materią
nieorganiczną - najczęściej drobnokrystaliczną odmianą kwarcu.
|
 |
|