|
 |
Poradnik
|
|
 |
Poniższy tekst został zaczerpnięty
z wydanej w 1950 roku przez Muzeum Ziemi w Warszawie "Instrukcji
dla gromadzących zbiory w terenie" (autorstwa Z. Kielan, H.
Makowskiego, K. Pożaryskiej).
Szczątki zwierząt i roślin z epok minionych, znajdowane w skałach
w postaci skamieniałości, są od dawna przedmiotem zainteresowania
zarówno pracowników nauk o Ziemi jak i osób przygodnych, które
je przypadkiem znajdą.
Różne są skały, w których występują skamieniałości, różny często
jest także stan ich zachowania i trwałość poszczególnych okazów,
znajdowanych w jednej i tej samej skale. Wiele cennych ale kruchych,
szczególnie trudnych do wydobycia okazów ulega zniszczeniu przez
nieumiejętne wydobywanie ze skały i brak należytego zabezpieczenia.
Po wielu trudach i doświadczeniach własnych pracownicy naukowi
znajdują właściwe metody gromadzenia i konserwacji zbiorów. Do
dużej wprawy dochodzą niekiedy nawet amatorzy-zbieracze. Często
jednak bardzo piękne, dobrze wydobyte i zachowane okazy dostarczane
są do muzeów i zakładów naukowych bez potrzebnych wiadomości o
warunkach i miejscu znalezienia, co ogromnie obniża ich wartość.
W wielu krajach gromadzenie zbiorów czyli tzw. zbieractwo geologiczne
jest szeroko rozpowszechnione. W Czechosłowacji np.: studenci,
młodzież szkolna, pracownicy różnych zawodów - nawet ludność wiejska
- gromadzą zbiory. Przy ich pomocy powstają i wzbogacają się zbiory
szkolne; muzea geologiczne i warsztaty pracy naukowej uzyskują
tą drogą nieraz cenne i rzadkie okazy. W Polsce zbieractwo naukowe
uległo zaniedbaniu i jeszcze dzisiaj w opinii wielu badacz naukowy
czy też amator-zbieracz uważany jest za dziwaka, nieraz niemal
maniaka. Zdając sobie sprawę z trudności, jakie na początku pracy
terenowej napotyka każdy zbieracz fauny i flory kopalnej postanowiliśmy
opublikować tę oto broszurę.
|
 |
Spis treści:
|
 |
| Ogólne
wskazówki dotyczące zbierania skamieniałości |
|
Zbieranie skamieniałości jest umiejętnością, której nabywa się w miarę praktyki.
Można się łatwo o tym przekonać porównując wyniki prac kolekcjonera początkującego
i posiadającego już wprawę i doświadczenie w tym kierunku.
Istnieją pewne cechy wrodzone ułatwiające zbieranie skamieniałości. Należy
do nich:
-
spostrzegawczość
-
dobry wzrok
-
zdolność skupienia się
Spostrzegawczość jest cechą, którą w pewnym stopniu
można sobie wyrobić. Skamieniałości występują w określonych
warstwach czy poziomach, to też w przypadku, gdy są one bardzo
rzadkie, znalezienie pierwszego okazu staje się kluczem do
dalszego poszukiwania. Należy się przy tym przyjrzeć jak
wygląda skamieniałość na tle skały, szczególnie gdy zbieramy
skamieniałości w rumoszach, żwirach itp. Jeżeli mamy za zadanie
zbieranie określonych skamieniałości, musimy sobie zdać sprawę
z ich możliwych rozmiarów, gdyż w przeciwnym razie uwadze
naszej mogły by ujść skamieniałości drobne.
Wady wzroku bezsprzecznie utrudniają zbieranie. W pewnych przypadkach jednak,
np.: przy zbieraniu skamieniałości bardzo drobnych lub poszukiwaniu mikrofauny
w skale, gdy należy obejrzeć skamieniałość lub powierzchnię skalną z bliska,
krótkowidz ma przewagę nad dalekowidzem, a nawet człowiekiem o wzroku normalnie
rozwiniętym. Wady wzroku można zniwelować i przy okazji chronić oczy używając
okularów. Chronią one przed drobnymi okruchami skalnymi, bardzo niebezpiecznymi
dla oczu w przypadku zbierania skamieniałości z rozkruszonych skał twardych
(wapienie, kwarcyty).
Umiejętność skupienia uwagi jest wielką zaletą przy zbieraniu skamieniałości.
Nie można go traktować jako zajęcia czysto mechanicznego pozwalającego na
jednoczesne rozmowy na tematy oderwane. Tak traktują zbieranie początkujący
kolekcjonerzy, co, rzecz jasna, odbija się ujemnie na ilości i jakości zbieranego
przez nich materiału. Koniecznym warunkiem owocnego i poprawnego zbierania
skamieniałości jest odpowiednie przygotowanie paleontologiczne i ekologiczne.
Jeśli nawet kolekcjoner ma zamiar opracować paleontologicznie tylko jedną
grupę zwierząt z pomiędzy skamieniałości, występujących w danej warstwie,
musi pamiętać o tym, że nie można grupy traktować w oderwaniu od środowiska,
w którym niegdyś żyła. Naukową wartość ma ona jedynie na tle innych skamieniałości
razem z nią występujących, a więc z całością zebranej fauny z danego poziomu.
Zwierzęta żyją w pewnych zespołach ekologicznych i winniśmy je badać na tle
zespołu. Zbierać więc należy wszystkie skamieniałości, zwierzęce i roślinne,
jakie w poziomie występują. Konieczne jest więc do tego przygotowanie z zakresu
systematyki paleontologicznej. Trzeba niejednokrotnie umieć rozpoznać drobne
i niepozorne okazy należące do różnych typów zwierzęcych i roślinnych, które
mogą mieć duże znaczenie dla badań paleontologicznych i paleoekologicznych.
Przystępując do zbierana skamieniałości z określonego profilu (odkrywki naturalnej
czy sztucznej) należy na początku zrobić ogólny przegląd profilu aby zorientować
się w typach skał, jakie tam występują, i zapoznać się z ich wyglądem w świeżej
odkrywce oraz w stanie zwietrzałym. Często w obrębie długiego profilu, skamieniałości
występują tylko na krótkim odcinku, w kilku warstwach, czy też tylko w jednej
z nich. Gdy cały profil jest zapełźnięty, tzn. zatarty sypiącymi się z góry
osadami lub spłukany wodą, trudno na nie trafić. Chcąc zdecydować, w którym
miejscu wykonać przekop, aby nie dokonywać niepotrzebnie dużych robót ziemnych
związanych z odsłonięciem całego profilu, należy dokładnie przejrzeć zwietrzelinę
na całej jej przestrzeni. Szczątki skamieniałości znalezione w ułamkach skał
naprowadzą nas łatwo na ślad warstwy, z której pochodzą okazy.
Jeżeli poszukiwana warstwa znajduje się na wzgórzu, u którego podnóża zwietrzelinę
przeszukujemy, musimy pamiętać o tym, że okruchy warstwy rozsypują się ku
dołowi tworząc stożek o rozszerzającej się podstawie. Należy wtedy przejść
wzdłuż profilu, wyznaczyć punkty, między którymi występują okruchy warstwy
poszukiwanej, i od środka linii łączącej te punkty rozpocząć poszukiwania.
Często wypada nam zbierać skamieniałości w jarze czy wąwozie, gdzie zwietrzelina
obsypuje się ze ścian i jest toczona ku punktom coraz niższym. W pewnym miejscu
możemy tam natrafić na skamieniałości.
Jak znaleźć warstwę, z której one pochodzą? Nie szukamy jej oczywiście w
ścianach jaru, w punkcie leżącym na przeciw znalezionego okazu, lecz idziemy
w górę szukając tych skamieniałości dalej. W pewnym momencie skamieniałości
brak już będzie w zwietrzelinie, poszukiwana warstwa musi więc leżeć w pobliżu
tego punktu i tam dopiero rozpoczynamy szukanie w zboczach jaru.
Gdy dotarliśmy do warstw, z których chcemy zbierać skamieniałości, pierwszym
krokiem powinno być dokładne ich odsłonięcie, celem zrobienia zdjęcia w płaszczyźnie
prostopadłej do biegu a zgodnie z kierunkiem upadu warstw. Jeśli mamy prowadzić
dokładną eksploatację wykonujemy zdjęcie w skali 1:25 lub 1:20. Czasem niektóre
wycinki profilu lub nawet cały profil (np.: gdy jest on zróżnicowany na bardzo
drobne warstwy) należy zdjąć w skali dokładniejszej, to jest 1:10 lub 1:5.
Robiąc zdjęcie nadajemy warstwom kolejne numery - od najstarszych ku młodszym
- i numery te dokładnie oznaczamy na ścianach warstw białą lub kolorową kredą,
wybierając do tego punkty możliwie osłonię te od deszczu. Następnie przeprowadzamy
eksploatację warstw poszerzając odsłonięcie w kierunku prostopadłym do poprzedniego,
tzn. wzdłuż biegu warstwy i wydobywamy skałę z głębi na powierzchnię. Bardzo
ważne jest, aby przy wydobywaniu nie pomieszać skał pochodzących z różnych
warstw. Każdą warstwę należy eksploatować osobno i skałę wydobytą umieścić
w określonym punkcie na powierzchni oznaczywszy w kilku miejscach kredą i
etykietami numer warstwy. Jeśli eksploatacja prowadzona jest w lesie, można
skały z kolejnych warstw umieszczać pod drzewami; gdy nie ma w pobliżu drzew,
można wbijać w ziemię kołki. Gdy odpowiednia ilość materiału jest już wydobyta,
przystępujemy do eksploatacji skamieniałości. Wybieramy możliwie duży, płaski
i twardy kamień, który będzie nam służył za kowadło przy rozbijaniu skał.
Każdy kawałek skały, który bierzemy do rozbijania, dokładnie oglądamy, czy
nie ma skamieniałości na powierzchni, a następnie rozbijamy młotkiem, głównie
jego tępą stroną. Uzyskaną świeżą powierzchnię należy od razu dokładnie obejrzeć.
Skamieniałości nie zawsze są na pierwszy rzut oka widoczne, ukazują się dopiero
po zwilżeniu skały wodą. W szczególności tyczy się to przekrojów korali,
które na suchej i nierównej powierzchni mogą zostać przeoczone. Wiele skamieniałości
o skorupkach wapiennych czy chitynowo - wapiennych jest znacznie lepiej widocznych
na powierzchni lekko zroszonej. W tym celu na powierzchnię skały należy chuchnąć.
Tyczy się to skamieniałości zachowanych nie tylko w wapieniach, lecz także
i w łupkach. Zbieramy nie tylko skamieniałości całe, dobrze zachowane i dobrze
widoczne, lecz także wszelkie szczątki, ułamki, przekroje i negatywy. Czasem
w terenie dostrzegamy tylko ułamek skorupy w skale, po wypreparowaniu zaś
w pracowni okaże się, że głębiej tkwił cały, dobrze zachowany okaz.
|
|
 |
| Narzędzia,
etykietowanie i pakowania |
|
Do prac w terenie potrzebne są następujące
narzędzia:
- Młotki co najmniej dwóch rozmiarów. Jeden o wadze 0,25-0,5
kg (zależnie od siły fizycznej zbierającego i od typu skały),
osadzony na trzonku ok. 35 cm długości, którego używamy stale
do rozbijania skał, i drugi młotek ciężki, rzadziej używany,
do rozbijania większych i bardziej twardych kawałków skał,
o wadze ok. 5 kg, osadzony na trzonku ok. 65 cm długości.
Młotki powinny być wykonane z twardej stali, aby nie zbijały
się przy pracy, niezbyt jednak mocno hartowanej, aby nie
odpryskiwały przy skałach bardzo twardych. Pożądane jest,
aby młotki były nabijane na trzonki od dołu. Najlepsze są
trzonki z drzewa grabowego.
- Obcążki stalowe, ślusarskie, długości do 15 cm do obcinania
(skracania) okazów skał zawierających skamieniałości.
- Dłuta kilku rozmiarów, w tym jedno do 30 cm długości,
do odbijania (odłupywania) większych kawałków skały.
- Sita gospodarcze o oczkach 1-1,5 mm
- Okulary ochronne (np.: gogle narciarskie) lub okulary
w normalnej oprawce, z przeźroczystego szkła (nie z celuloidu)
jako ochrona dla oczu przy rozbijaniu twardych skał.
- Lupa ręczna, mała, powiększająca ok. 5-8 razy.
Ważną rzeczą dla badań paleontologicznych
jest dobre etykietowanie okazów. Zawijamy każdy okaz w papier
czy ligninę - zależnie od typu skały - i do okazu dołączamy kartkę
z podaną nazwą miejscowości (a więc nazwą wąwozu, lasu, wzgórza
itd.) i dokładnym opisem punktu, w którym prowadzona jest eksploatacja.
W przypadku odkrywki sztucznej podajemy numer przekopu, szybu
czy profilu oraz numer warstwy, z której okaz pochodzi. Należy
także podać nazwisko zbieracza. Przy tym zwracamy uwagę, że etykietę
trzeba starannie złożyć we czworo, zawinąć w jeden z rogów papieru
przeznaczonego do zapakowania okazu i w ten sposób zabezpieczyć
ją przed bezpośrednim stykaniem się z okazem (co mogło by spowodować
zniszczenie etykietki). W dalszych dopiero fałdach papieru należy
umieścić okaz. Do pisania etykiet używamy zwykłego ołówka lub
długopisu. Jeśli zbieramy większą ilość skamieniałości z określonej
warstwy, tak że zajmą one całą skrzynkę, wystarczy wspólna etykieta
dla wszystkich okazów.
Okazy skał twardych, jak wapienie, kwarcyty itp., zawinięte w papier, i okazy
skał kruchych, jak łupki ilaste lub margliste, zawinięte w ligninę, pakujemy
do drewnianych skrzynek, możliwie niedużych (nie powinny razem z materiałem
być cięższe niż 40 kg) celem uniknięcia trudności przy transporcie. Na skrzynkach
piszemy flamastrem wodoodpornym nazwę miejscowości i numer skrzynki, możemy
nawet w skrócie opisać jej zawartość, następnie w notatniku terenowym odnotowujemy
dokładnie, jaki materiał zawiera skrzynka oznaczona danym numerem. |
|
| Jeżowiec kredowy z rodzaju Micraster z okolic Krakowa |
 |
|
| przed... |
i po preparacji. |
 |
| Zbieranie makroskamieniałości
w różnych typach skał |
|
Łupki ilaste.
- Łupki ilaste w stanie niezwietrzałym, w świeżo odsłoniętej
odkrywce tworzą często gruboławicowe, zwięzłe bloki skalne,
trudne do rozbicia. W zetknięciu się z powietrzem wietrzeją
szybko krusząc się i łupiąc na coraz cieńsze płytki, dochodzące
do grubości 1-2 mm Ostatecznym produktem wietrzenia i wysychania
łupków jest drobny miał, w którym nie ma niekiedy śladów
po istniejących tam ongiś skamieniałościach. Odporność łupków
ilastych na wietrzenie jest różna w zależności od ich składu
chemicznego; w związku z tym należy stosować różne, specjalne,
metody eksploatacji fauny w nich zawartej. Jeśli wydobyte
łupki zostawić na powietrzu, w szczególności na słońcu, po
kilku dniach wysychają całkowicie i rozpadają się na bardzo
drobne cząstki. Aby tego uniknąć, należy nie dopuścić do
zbyt szybkiego wysychania. Wydobyte łupki należy szczelnie
przykryć grubą warstwą gałęzi (o ile to możliwe iglastych
ze względu na wolniejszy przebieg więdnięcia) i umieścić
w miejscu słabo nasłonecznionym, np.: w cieniu drzew. W tych
warunkach proces wysychania i wietrzenia łupków odbywa się
bardzo powoli i równomiernie. Wysychając łupki rozpadają
się na coraz cieńsze blaszki, co bardzo ułatwia eksploatację
fauny w nich zawartej. Nawet po kilku (trzech) tygodniach
od chwili wydobycia nie są jeszcze zupełnie wyschnięte i
eksploatacja fauny jest możliwa.
Z powodu szybkiego wietrzenia łupków nie można zbierać z nich fauny w starych
odkrywkach, lecz należy zawsze wkopać się nieco głębiej i dotrzeć do skały
świeżej.
Skamieniałości zachowane w łupkach ilastych bywają w większości przypadków
zdeformowane wskutek spłaszczenia (które jednak nie zawsze występuje).
Skorupki zwierząt , wapienne lub chitynowo-wapienne, bywają bardzo cienkie
i łatwo odpryskują, dzięki czemu mamy przeważnie do czynienia tylko z ośródkami.
Często pancerze ulegają całkowitemu rozpuszczeniu i zostają po nich tylko
szpary nad ośródką.
Aby wydobyć faunę, należy rozbijać łupki wzdłuż uwarstwienia, a nie prostopadle
do niego. Zupełnie świeżą skałę - gdy łupki tworzą grube ławice - można
rozbijać młotkiem na kowadle utworzonym z płaskiego kamienia, używając
do tego zaostrzonej części młotka. Przeważnie, gdy skała jest nieco zwietrzała,
używanie młotka staje się zbyteczne, skała sama kruszy się w ręku zgodnie
z uwarstwieniem; wystarczy wtedy dokładnie oglądać jej powierzchnie. Dobrze
jest przy średnio zawansowanym stopniu zwietrzenia używać do rozłupywania
skały płaskiego noża (czasem wystarcza do tego igła osadzona w oprawce).
Skamieniałości zachowane w łupkach ilastych należy niekiedy odrazu w terenie
zakonserwować, aby zabezpieczyć je przed dalszym wietrzeniem lub uszkodzeniem
w czasie transportu. Do konserwowania używamy szelaku rozpuszczonego w
spirytusie lub rozcieńczonego kleju stolarskiego. Blaszka łupku posmarowana
lub skąpana w szelaku czy kleju nie kruszy się dalej i staje się bardziej
odporna na wietrzenie.
Skamieniałości zachowane w łupkach ilastych, które mają być przewożone,
zawijamy zawsze w ligninę. Okazy zawinięte można wkładać wprost do skrzynki
wysłanej wiórami lub sianem.
-
W łupkach marglistych o małej zawartości
CaCO3 stan zachowania skamieniałości, a w związku
z tym metody zbierania, nie różnią się od metod stosowanych
dla łupków ilastych. W miarę wzrostu zawartości CaCO3 zmienia
się stopniowo typ skały przechodząc od łupków marglistych
do typowych margli. Skały margliste przeważnie nie łupią
się w blaszki, charakterystyczne dla łupków ilastych. Jeżeli
tworzą one skały zwięzłe, wydobywamy z nich skamieniałości
podobną metodą jak z wapieni, - gdy tworzą skały sypkie,
lasujące się w wodzie, należy zastosować tu metody zupełnie
odmienne.
Gdy skała lasuje się w wodzie, najprostszym sposobem wydobycia z niej skamieniałości
jest szlamowanie. Jeżeli w pobliżu odkrywki znajduje się woda bieżąca,
szlamowanie przeprowadzamy w terenie. Używamy do tego sit. Próbki skały
wkładamy do sita i następnie rozcieramy je ręką zanurzywszy sito częściowo
w wodzie. Gdy chodzi nam o wydobycie fauny delikatnej, można używać dużego
pędzla o miękkim włosiu. Jeżeli fauna jest drobna i bardzo krucha, a skała
łatwo się lasuje, można szlamować potrząsając sitem w bieżącej wodzie.
Szlamując w terenie wydobywamy tylko makrofaunę. W skałach marglistych
liczyć się trzeba zawsze z możliwością znalezienia bogatej mikrofauny,
należy więc zabrać ze sobą część materiału do przeszlamowania w pracowni.
Tam możemy przeprowadzić je bardziej precyzyjnie używając sit o oczkach
różnej wielkości (coraz mniejszych) i rozbić w ten sposób materiał na poszczególne
frakcje. Próbki skał marglistych można również gotować z solą glauberską
w celu wydobycia drobnej mikrofauny.
Skały krzemionkowe.
-
W skałach krzemionkowych (łupki krzemionkowe,
chalcedony) makroskamieniałości występują rzadko, należy
jednak zawsze zwrócić uwagę na możliwość występowania mikrofauny
(chitynowej). Łupki należy rozbijać młotkiem w celu uzyskania
dużej ilości powierzchni do przejrzenia, a otrzymane powierzchnie
należy oglądać w terenie pod lupą. W przypadku zaobserwowania
szczątków chitynowych należy pobrać próbki do zbadania w
pracowni, gdzie stosujemy metody chemiczne (rozpuszczanie
w kwasie fluorowodorowym). Zabieramy wtedy jak najwięcej
okazów skalnych z warstwy, w której występują skamieniałości,
i okazy te pakujemy bezpośrednio do drewnianych skrzynek
niezawijając poszczególnych okazów w papier czy ligninę.
-
Wapienie są skałą z której skamieniałości
zbieramy najczęściej. Gdy eksploatuje się faunę z odkrywek
naturalnych wapieni, należy zawsze przejrzeć ich podnóża,
gdyż często występują tam skamieniałości wypreparowane w
sposób naturalny przez wietrzenie.
Wydobywając okazy z głębi warstw wapiennych należy zwracać uwagę, aby rozbijać
skałę w płaszczyźnie leżącej zgodnie z uwarstwieniem, to jest zgodnie z
poziomem dawnego dna morskiego, a nie w płaszczyźnie prostopadłej. W tym
celu można blok skalny ostukać zaostrzoną stroną młotka z czterech stron
prostopadłych do płaszczyzny, z której chcemy otrzymać okazy, następnie
silnym uderzeniem tępej strony młotka rozbić wapień. Ostukanie takie zwiększa
prawdopodobieństwo, że blok pęknie wzdłuż pożądanej płaszczyzny; przy wydobywaniu
jednak skamieniałości z wapieni posługujemy się na ogół tępą stroną młotka.
W wapieniach skamieniałości występują przeważnie z zachowanym pancerzem
czy skorupką i nie są spłaszczone. Jeżeli przy wydobywaniu okazu ze skały
sam pancerz zostanie poza okazem, okaz będzie tylko negatywem czyli ośródką.
W tym przypadku należy koniecznie zabrać także odłamek skały z pozytywem
pancerza, co zresztą jest regułą przy zbieraniu skamieniałości. Nawet wtedy,
gdy pancerz został nie na pozytywie, na negatywie mogą być uwidocznione
pewne cechy ważne w opracowaniu paleontologicznym.
Czasem skała wapienna przepełniona jest pokruszonymi szczątkami pancerzy
i skorupek zwierzęcych, tak silnie zrośniętych ze skałą, że nie sposób
ich z niej wydobyć (np. wapienie krynoidowe). Należy wtedy bardzo dokładnie
obejrzeć naturalne powierzchnie zwietrzałe lub też powierzchnie sedymentacyjne
(graniczące z warstwą łupków), na których można znaleźć wypreparowane w
sposób naturalny skamieniałości. W przypadku przepełnienia skały szczątkami
fauny, której nie można wydobyć metodami mechanicznymi, ani też chemicznymi,
należy wziąć próbki skały w celu przygotowania z niej szlifów mikroskopowych,
które mogą rzucić światło na charakter faunistyczny i litologiczny skały.
Okazy zachowane w wapieniach, które mają podlegać transportowi, zawijamy
w papier i pakujemy do skrzynek. Praktycznie rzecz biorąc nie ma potrzeby
konserwowania wapieni w terenie. Czasem, gdy okaz jest pokruszony, należy
go skleić klejem stolarskim lub gdy pancerzyk odpryskuje, przykleić go
do ośródki tym klejem - wcześniej rozwodnionym.
Piaskowce i kwarcyty.
|
|
 |
| Wykonywanie odlewów
w terenie jako metoda zbierania skamieniałości |
|
Zdarza się, że skamieniałości ulegają rozpuszczeniu
i pozostają po nich tylko puste przestrzenie z zachowaniem kształtu
zwierzęcia na powierzchniach odgraniczających te przestrzenie
(negatywy). W tych przypadkach zbieramy okazy skał z negatywami,
później zaś w pracowni wykonujemy odciski czy też odlewy.
Gdy znajdujemy odciski (negatywy) na powierzchni dużych bloków skalnych skał
twardych, gdzie odbijanie skamieniałości jest bardzo kłopotliwe i niewspółmiernie
do wartości znaleziska kosztowne, wtedy możemy zadowolić się odlewami gipsowymi
lub odciskami w plastelinie. Metodę odlewów gipsowych w terenie możemy stosować
również i do całych skamieniałości, występujących na powierzchni dużych bloków
skalnych, skąd odbić je jest bardzo trudno, gdy zachodzi obawa znacznego uszkodzenia
przy odbijaniu albo też zniszczenia przez osoby obce, zanim będą zorganizowane
odpowiednie prace nad prawidłowym wydobyciem tych skamieniałości.
Jeśli chodzi o skamieniałości drobne, to najlepiej jest wykonać z nich odciski
w plastelinie czy jakiejś innej masie plastycznej. Z okazów większych robimy
odlewy gipsowe. W tym celu należy skałę dokładnie oczyścić i natłuścić. Dookoła
okazu układamy wałek z gęstej papki gipsowej; gdy wałek stężeje, wlewamy do
środka rzadki gips. Jeżeli pozycja skamieniałości na skale nie pozwala na użycie
rzadkiego gipsu w większej ilości, to wówczas przykrywamy powierzchnię skały
cienką jego warstewką, po stężeniu zaś nakładamy grubą warstwę gęstej masy
gipsowej. Odlew zdejmujemy dopiero po zupełnym stwardnieniu gipsu.
|
|
 |
| Pobieranie prób
w terenie do badań mikrofauny |
|
Kwestia pobrania prób w terenie przedstawia
się pozornie bardzo prosto. Jednakże próby, które mamy następnie
poddać maceracji w celu wydobycia z nich otwornic i innej mikrofauny,
powinny czynić zadość następującym warunkom:
- muszą być pobrane ze skał niezbyt twardych
- muszą być pobrane czysto
- punkty pobrania prób muszą być dokładnie oznaczone na
mapie, jeśli z jednej ściany pobiera się kilka prób, winny
być one zniwelowane wysokościowo
- skały, z których pobieramy próby, muszą być wapniste,
wapnistość bowiem jest dowodem zawartości w skale otwornic
o szkielecie wapiennym, które dostarczają najlepszego materiału
do badań.
Warunek pierwszy wymaga od pobierającego
próby pewnej przynajmniej znajomości typów skał, nadających się
do dalszych mikrofaunistycznych badań laboratoryjnych. Nie tylko
bowiem wapienie, lecz nawet opoka kredowa (twardsze odmiany)
nie nadają się do tego rodzaju badań, nie znamy bowiem dotychczas
odpowiedniego sposobu rozkruszania mechanicznego czy chemicznego
skał twardych.
Próby musimy pobierać ze skał bardziej miękkich. Najlepiej nadają się do tego
rodzaju badań skały takie jak: margle, gliny, iły, łupki ilaste, mułowce, kreda
pisząca. Pierwszym warunkiem pobrania odpowiedniej próby jest stwierdzenie,
że kawałki tej skały dają się przełamać w palcach. Gdy chcemy badać na mikrofaunę
skały twarde, wybieramy przewarstwienia wkładek bardziej miękkich, jakie na
ogół zawsze istnieją w monotonnych, na pozór twardych seriach, w postaci drobniutkich
warstewek. Trzeba jednak uważać, żeby to nie były wypełnienia szczelin pionowych,
gdyż są one bardzo często zanieczyszczone materiałem skalnym, zsypanym z góry,
niejednokrotnie z warstw znacznie młodszych. Warunek drugi wymaga od pobierającego
próbę dużej staranności. Łopatka czy inne narzędzie winno być przed pobraniem
próby dokładnie oczyszczone. Zwietrzelina wraz z zapełźnięciem zbocza musi
być uprzednio usunięta, aby mieć pewność, że pobieramy próbę z warstwy in situ.
Do przewożenia prób należy używać podwójnych torebek z grubego papieru, gdyż
bardziej wilgotne próby mogą spowodować rozklejenie się dna torebki. Uczynimy
zadość warunkowi czwartemu dotyczącemu wapnistości skały, gdy będzie się ona
choć słabo burzyła z kwasem solnym.
Chcąc wzbogacić materiał w duże otwornice możemy część prób poddać szlamowaniu
na miejscu w terenie. Używamy w tym celu sit o oczkach 0,1-1 mm Przeznaczone
do badania próby szlamujemy w wodzie bieżącej metodą opisaną w rozdziale o
zbieraniu makroskamieniałości z łupków marglistych nie rozcierając badanej
próby ręką, lecz potrząsając sitem w wodzie. |
|
| Jeżowiec kredowy z rodzaju Echinocorys z okolic Krakowa |
 |
|
przed |
i po preparacji. |
 |
| Środki służące do konserwowania
skamieniałości |
|
Do konserwacji skamieniałości używamy
środków następujących:
- Klej wodny. - Najczęściej używamy kleju stolarskiego,
szczególnie wtedy gdy chodzi o okazy większe, np. kości dużych
kręgowców. Zaletą tego kleju jest jego małe napięcie powierzchniowe
w stanie odpowiedniego rozwodnienia i na gorąco. Dzięki temu
wnika łatwo w wąskie szczeliny i pory. Jego wadą jest, że
nie można go stosować na zimno i do zabezpieczania przed
pokruszeniem pod wpływem wstrząsów przy transporcie długich
i delikatnych części skamieniałości (np. aparatów brachialnych,
zachowanych w pustych muszlach ramienionogów). Należało by
wówczas zastosować klej w stanie mało rozwodnionym, co z
drugiej strony było by bardzo szkodliwe dlatego, że klej
ten wysychając kurczy się silnie ("ściąga") i powoduje
połamanie części delikatnych.
- Klej acetonowy (bezwodny). - Używany bywa do klejenia
skał krzemionkowych (krzemieni), które nie dają się skleić
klejem wodnym. Można go łatwo uzyskać rozpuszczając w acetonie
skrawki przeźroczystej masy, w której np. oprawione są szczoteczki
do zębów.
- Szkło wodne. - Używa się je do powlekania powierzchni
skamieniałości raczej celem uwidocznienia szczegółów struktury
niż celem konserwacji. Może być użyte do utrwalania powierzchni
zwietrzałych i spękanych okazów z zachowaną skorupką lub
ośródek skał twardych. Szkło wodne nie nadaje się do utrwalania
powierzchni ośródek zbudowanych ze skał miękkich - ilastych
lub marglistych -, gdyż w tym przypadku warstewka szkła wodnego
po wyschnięciu kruszy się i odpada.
- Szelak. - Jest to specjalnie przygotowana żywica pewnych
drzew egzotycznych. Rozpuszcza się tylko w spirytusie (używamy
zwykle spirytusu denaturatowego). W wodzie nie rozpuszcza
się wcale, to też jest dobrym środkiem do konserwacji okazów
w celu ochrony ich przed działaniem wilgoci. Szelak nadaje
się również do powlekania powierzchni okazów dla zabezpieczenia
jej przed obtarciem. Gęsty roztwór szelaku może być używany
w charakterze kleju, ale tylko do sklejania małych powierzchni
oraz zabezpieczania przed pokruszeniem delikatnych części
skamieniałości, gdyż, w przeciwieństwie do kleju stolarskiego,
szelak nie posiada własności ściągających.
- Wosk. - Rozpuszcza się w benzynie i w tym stanie używamy
go do powlekania skamieniałości celem zabezpieczenia ich
przed działaniem wilgoci, w przypadku gdy nie zalecone jest
użycie szelaku.
- Parafina. - Rozpuszcza się również w benzynie i może być
używana podobnie jak wosk. Do konserwacji kości kręgowców
używamy roztopionej i gorącej parafiny.
- Gliceryna. - W glicerynie lub też w mieszaninie gliceryny,
alkoholu i wody przechowujemy drobne niezwęglone szczątki
tkanek roślinnych, drobne owoce i nasiona oraz szczątki chitynowe.
|
|
 |
| Konserwowanie
skamieniałości zwierzęcych |
|
Skamieniałości zachowane w skałach
twardych, jak wapienie i piaskowce, jeśli nie są spirytyzowane,
nie wymagają żadnej konserwacji.
Skamieniałości kruche i delikatne, jeżeli nie zostaną odpowiednio zabezpieczone
(tj. zakonserwowane i zapakowane), ulegają bardzo łatwo zniszczeniu podczas
transportu. Cienkie skorupki, szczególnie małży i ramienionogów, zachowane
w skałach marglistych i ilastych pękają z czasem i odpryskują od skały. Konserwacja
polega na przyklejeniu ich do ośródki skalnej przez zapuszczenie przy pomocy
pędzelka silnie rozwodnionego kleju wodnego (stolarskiego) w szczelinę, która
zawsze powstaje pomiędzy skorupką a ośródką.
Powlekania klejem górnej powierzchni okazu, jeśli nie jest ona zupełnie odsłonięta
(wypreparowana), należy raczej unikać, by nie utrudniać późniejszego preparowania.
Jeżeli okaz jest bardzo zwietrzały i łatwo się kruszy, wówczas utrwalamy go
przez zanurzenie w rozwodnionym kleju stolarskim lub powleczenie nim całego
okazu. Utrudni to wprawdzie preparowanie, ale pozwoli na przewiezienie do pracowni
okazu w całości.
Okazów utrwalonych w kleju wodnym (stolarskim), ale wymagającym jeszcze preparowania
nie powlekamy szelakiem. Negatywy jednak po skamieniałościach w skałach ilastych
i ilasto-marglistych po oczyszczeniu szczoteczką utrwalamy szelakiem, co zabezpiecza
nie tylko przed obtarciem, ale również przed uszkodzeniem rzeźby przy późniejszym
wykonywaniu odcisków czy odlewów. Delikatne utwory szkieletowe zachowane w
pustych muszlach, jak np. aparaty brachialne ramienionogów czy elementy wewnętrzne
muszli amonitów, przy wstrząsach podczas transportu łatwo ulegają pokruszeniu.
W tym przypadku najlepszym środkiem usztywniającym i utrwalającym jest gęsty
szelak, którym powlekamy delikatne części szkieletowe. Później w pracowni,
gdy zajdzie potrzeba, możemy szelak rozpuścić przez zanurzenie okazu w spirytusie
denaturowanym. Do konserwacji tak delikatnych elementów szkieletowych jak aparaty
brachialne ramienionogów nie można używać kleju stolarskiego, o czym mówiliśmy
w ustępie 6 punkt 1.
Wszelkie skamieniałości spirytyzowane zabezpieczamy przed zniszczeniem wskutek
rozkładu pirytu i tworzenia się w wilgoci kwasu siarkowego przez pokrycie szelakiem.
Przy tym najlepiej jest okaz zanurzyć w całości do rzadkiego roztworu szelaku,
gdyż w ten sposób wnika on przez pory do wnętrza okazu.
Szczątki chitynowe wyizolowane ze skały, rzadko kiedy dają się przechowywać
na sucho, gdyż na ogół kurczą się, to też przechowujemy je zwykle w glicerynie.
Kości kręgowców, po wydobyciu ze skały, wskutek wysuszenia kruszą się na kawałki
i kurczą a więc deformują się tak, że nie przystają do siebie i nie dają się
już skleić. Możemy to obserwować na niezakonserwowanych okazach zębów ssaków,
przechowywanych w suchych miejscach. Zwykle do konserwacji kości używany jest
klej stolarski jako środek tani, jednak najlepszym środkiem jest w tym przypadku
parafina. Okazy kości całych, nie wymagających sklejania, po osuszeniu w temperaturze
pokojowej zanurzamy w roztopionej i gorącej parafinie. Okazy połamane sklejamy
najpierw klejem stolarskim, a później dopiero, po zupełnym wyschnięciu kleju,
konserwujemy przez zanurzenie w roztopionej parafinie na krótką chwilę.
|
|
 |
| Konserwowanie
skamieniałości roślinnych |
|
Drewno skrzemieniałe. - W małych
kawałkach nie wymaga żadnych zabiegów konserwacyjnych. Natomiast
większe okazy lub nawet całe pnie są często silnie spękane i
przy wysychaniu rozsypują się na drobne kawałki. Można temu zapobiec
przez zapuszczenie szczelin rzadkim roztworem kleju stolarskiego
lub też parafiny; w tym drugim przypadku obiekt należy podsuszyć
w temperaturze pokojowej a następnie zanurzyć w roztopionej parafinie.
Drewno zwęglone. - Gdy drewno w małych kawałkach jest całkowicie zwęglone,
może być w takim stanie przechowywane w zbiorach, gdyż nie ulega już żadnym
dalszym zmianom. Większe okazy zwęglonego drewna dobrze jest utrwalić przez
zanurzenie w lekkim roztworze szelaku. Jeżeli chodzi o lignit, to ten wymaga
konserwacji zapobiegającej nadmiernemu wysychaniu, które powoduje pękanie na
skręcające się wióry i zniekształcanie wewnętrznej struktury drewna. Próbki
lignitów zebrane w stanie mokrym należy w terenie zabezpieczyć przed szybkim
wysychaniem i przewozić w naczyniu lub w opakowaniu (np. w papierze pergaminowym)
nie dopuszczając do wysychania. Po przewiezieniu na miejsce należy okazy umieścić
w naczyniu z wodą z domieszką tymolu. Najpraktyczniej jest od razu przygotować
je do krajania i w tym stanie przechowywać. Zarówno klej stolarski jak i szelak
nie nadają się do konserwacji lignitu; najlepsze wyniki daje tu parafina.
Drewno spirytyzowane, czy - jak to się najczęściej zdarza - spirytyzowane i
zwęglone jednocześnie, bardzo szybko ulega w zbiorach rozsadzeniu przez rozkładający
się piryt. Konserwacja takich okazów polega na zanurzeniu w rzadkim roztworze
szelaku, po uprzednim podsuszeniu w temperaturze pokojowej.
Odciski roślin w skałach płytkowych twardych gdzie nie zachowały się szczątki
tkanek roślinnych, a tylko ich odciski lub też bitumiczne ślady po nich, mogą
być przechowywane bez utrwalenia; dla ochrony przed obtarciem można je powlec
lekkim roztworem szelaku.
Odciski roślin w skałach miękkich (iłach, iłołupkach) zachowane są zwykle wraz
ze szczątkami tkanek roślinnych, które po wyschnięciu kruszą się i odpadają.
Ponieważ szczątki tych tkanek nadają się często do badań anatomicznych, należy
okazy tego rodzaju powoli wysuszyć i przechowywać owinięte w przewiewnym miejscu
układając odciskiem do ziemi. Oddzielające się tkanki roślinne można ostrożnie
zdjąć płaskim ostrzem i ulokować w probówkach w mieszaninie: gliceryna-alkohol-woda
w stosunku 1:1:1 i z dodatkiem kilku kryształów tymolu. Sam odcisk należy pociągnąć
szelakiem. Jeżeli badania anatomiczne nie są przewidziane, można od razu po
wysuszeniu skamieniałości uciec się do szelaku.
Drobne, niezwęglone szczątki roślinne, szczególnie strzępy tkanek, jakie otrzymujemy
przez szlamowanie iłów lub drogą wytrawiania chemicznego ze skał wapiennych
czy krzemionkowych, najlepiej przechowywać w glicerynie lub w mieszaninie gliceryny,
alkoholu i wody w stosunku 1:1:1 z dodatkiem kryształków tymolu, w zakorkowanych
probówkach. Przechowywane na sucho kurczą się tracąc niemal zupełnie swą wartość.
Nie można również przechowywać ich długo w wodzie (najwyżej parę dni), gdyż
ulegają spleśnieniu.
Owoce i nasiona drobne (do 1,5 mm średnicy) można przechowywać w glicerynie,
bądź w wymienionej wyżej mieszaninie gliceryny i alkoholu, albo też na sucho
w pudełeczkach czy probówkach wysłanych watą. Większe okazy owoców i nasion
pozostawione bez konserwacji kurczą się i pękają. Tym niepożądanym zmianom
podlegają w dużym stopniu pestki, które wskutek kurczenia się pękają na nieprzystające
do siebie, a tym samym nie dające się skleić kawałki. Podobnym deformacjom
i uszkodzeniom podlegają również kopalne szyszki. Skamieniałości powyższe
konserwujemy w parafinie, na blaszce metalowej ogrzewanej nad palnikiem.
Okazy nasiąkają parafiną, co zapobiega wysychaniu i deformacji.
|
|
 |
|