Nazwa "trzeciorzęd" oznaczała
przez długi czas jeden z dwóch okresów ery kenozoicznej. Ze względu
na duże różnice (m.in. klimatyczne, faunistyczne) między dolnym a
górnym trzeciorzędem na jego miejsce utworzono dwa okresy - paleogen
i neogen. Nazwa "trzeciorzęd" często jednak jest używana
zwyczajowo.
PALEOGEN
Paleogen to kres rozpoczynający erę kenozoiczną.
Skład fauny morskiej po wymieraniu
na granicy kredy/trzeciorzęd zbliża się do obrazu współczesnego. W paleogeńskich
morzach licznie występowały
małże, ślimaki, jeżowce, otwornice, kraby, mszywioły. Z ostatniego kryzysu
długo wychodziły koralowce. Małe budowle rafowe (nazywane zresztą ze względu
na kształt i wielkość rafami kępkowymi) budowane były głównie przez mszywioły
i glony. Największymi drapieżnikami mórz paleogeńskich stały się walenie
- grupa ssaków, która w eocenie opuściła środowisko lądowe.
Na lądach ssaki przeżywały szybką radiację adaptatywną - tzn. na drodze szybkiej
ewolucji przystosowywały się do warunków różnych środowisk co zaowocowało szybkim
pojawieniem się niezwykle zróżnicowanych form. W początkach paleogenu - w paleocenie
- były to formy małe, w większości przypominające dzisiejsze gryzonie. Szybki
ich rozwój doprowadził pod koniec okresu paleogeńskiego - w oligocenie - do
powstania również olbrzymich form. Z tego czasu pochodzą największe w historii
Ziemi ssaki lądowe - Paraceratherium - z rodziny nosorożców.
Rozwijają się również ptaki - najbardziej spektakularnymi znaleziskami z
tego okresu są szkielety nielotów z rodzaju Diatryma. Ten "ptaszek'
osiągał wysokość 240 cm i uzbrojony był w potężny dziób i szpony.
Istotne było pojawienie się pierwszych naczelnych (małp i form małpopodobnych)
pod koniec paleogenu. Naczelne dały początek nam - ludziom. Roślinność lądowa
nie różniła się już zbytnio od współczesnej. Znaczący był tylko dużo mniejszy
udział traw. Ok. 34 mln lat temu na Ziemi występowała już połowa żyjących współcześnie
rodzajów roślin kwiatowych.
Środkowy paleogen to czas, w którym na półkuli południowej doszło do oddzielenia
Australii od Antarktydy. Ta ostatnia pozostaje od tamtego czasu izolowanym
kontynentem na biegunie południowym.
Ryba lepidopus z Karpat ukraińskich.
Odcisk liścia (Czechy).
NEOGEN
Neogen to okres w którym bezkręgowce morskie zmieniły
się tylko nieznacznie. Szybko ewoluowały znane z paleogenu - walenie.
Ogromna
ich liczba pojawiła się w miocenie, a wśród nich dobrze dziś znane
kaszaloty i delfiny.
Na przełomie miocen/pliocen doszło do globalnego oziębienia i osuszenia klimatu.
Zmiany te pociągnęły za sobą drastyczne zmiany w świecie roślin a te z kolei
przełożyły się na ewolucję kręgowców lądowych - szczególnie ssaków. Dalsze
oziębienie klimatu w czwartorzędzie do zlodowaceń.
Zmiany klimatu spowodowały kurczenie się na Ziemi obszarów leśnych. Na ich
miejscu powstawały tereny zajmowane przez rośliny zielne - stąd neogen bywa
nazywany "wiekiem ziół". Świetnie rozwijały się trawy - najdoskonalsze
z zielnych.
Zmiany klimatyczne nie przeszkadzały małym kręgowcom. Dobrze rozwijały się
również gady i płazy, pojawiły się również ptaki śpiewające. Powstające w neogenie
obszary łąk i stepów przyczyniły się do rozkwitu wielu grup ssaków, od małych
gryzoni do dużych form roślinożernych i polujących na nie drapieżców. Tak więc
w neogenie na otwartych przestrzeniach żyły już obok siebie: gryzonie (szczury
i myszy) a także koniowate, nosorożce, antylopy, owce, kozły, psy, koty, hieny,
lwy, słonie i wiele innych.
W neogenie kula ziemska uzyskuje stopniowo swoją obecną topografię.
Ślimaki neogeńskie
ze wsi Kortnica.
Paleografia
Bałtowski Park Jurajski jest objęty patronatem Państwowego
Instytutu Geologicznego w Warszawie